زدودن خاکسترها

با افتتاح مجدد موزه هنر مدرن، هر چند رسیدگی به مشکلات آن در کنار دریای مشکلات عراق ضروری جلوه نمی­ کند، اما آثار موجود در این موزه شاهدی بر دوران رشد و شکوفائی فرهنگ و هنر در عراق است.

هر آنچه از مجموعه هنر قرن بیستم عراق از زمان صدام حسین باقی مانده، در سه اتاق دود گرفته ساختمانی که سابقا موزه مجللی در خیابان حیفا بود، تل انبار شده است. ساختمانی که زمانی به نام مرکز هنر معاصر شناخته می­ شد، اکنون اتاق­ ها و اتاقک­ هائی است که با تیغه آجری و سیم خاردار و کیسه شن سنگربندی شده و به روی مردم بسته است. صدها اثری که در انبارهای گرم و گرد و خاکی قرار گرفته­ اند توسط کارمندانی علاقه مند اما خسته و مستاصل نگهداری می­ شوند. خیلی از تابلو­های نقاشی آسیب دیده ­اند. همه آثار متاثر از گرما، شرایط نامساعد و غیر استاندارد نگهداری و علاوه بر آن بی­ تفاوتی مقامات نسبت به آنان، در شرف از بین رفتن اند. این وضعیت هنر مدرن عراق است.

موزه هنرهای مدرن که در سال ۲۰۰۶ رسما بدین نام مجددا شناخته شد هنوز بیشتر یک ایده است تا مکانی حقیقی و همین حضور را مدیون حمایت­ های گروه­های رسمی و هنرمندانی است که طی سال­های جنگ تلاش فراوان کردند تا آثار ارزشمند هنر معاصر را که در قالب نقاشی و مجسمه، مشحون از جریانات هنری روز، اما گذشته از صافی هویت و درک و احساس عراقی- عربی بود، حفظ کنند. طاها وهاب [تصویر پایین] مجسمه ساز و عضو گروه غیر رسمی کمیته مردمی هنر مدرن که وقت و پول هنگفتی را برای حفظ مجموعه موزه بعد از حوادث فاجعه بار اپریل ۲۰۰۳ صرف کرده است، این مجموعه را تنها بخشی از تاریخ نمی داند بلکه آن را پاره ای از انسانیت به شمار می­آورد.

شهرت این موزه به اندازه شهرت موزه ملی که در زمان سقوط دولت صدام چپاول گردید نیست. بر خلاف موزه ملی که توسط نوری المالکی نخست وزیر وقت با هیاهوی بسیار افتتاح گردید، توجه و کمک­ های مالی که به این مجموعه شده بسیار اندک و محدود بوده و کماکان بحث و جدل برای تخصیص کمک­ های مالی  دولتی و بین­المللی ادامه دارد. هفت سال پس از درگیر شدن عراق در جنگ، ماترک آنچه هنر معاصر عراق است هم­چنان نادیده گرفته می­شود و نهایتا در معرض فراموشی و کنار گذاشته شدن است. در حالی که دولت برای تامین مایحتاج اولیه مثل تامین انرژی و برقراری امنیت مشکل دارد، نهادهائی که تلاش داشتند با تشکیل دادن بی­ ینال هنرمندان عرب، برنامه هائی از این دست را سازمان دهی کنند، از برنامه حذف می­شوند.

از ۸۰۰۰ اثر این موزه شامل مجسمه و نقاشی، ۷۰۰۰  اثر در جریان روزهای پر التهاب سقوط بغداد غارت شدند و یادآوری این موضوع برای هنرمندانی چون وهاب هنوز هم تاثر آور است. از نظر او این اتفاق خواسته یا ناخواسته، صحنه درد آور از هم ­پاشیدن فرهنگ و تمدن بوده است. پس از چپاول، آثار هنری سر از بازارها و حراجی ­ها و بساط دست فروشان درآوردند و فروشندگان و خریداران عادی اطلاعی از ارزش آن­چه داد و ستد می­ کردند نداشتند. اعضاء کمیته مردمی هنرمندان تا آنجا که توان داشتند این آثار را خریداری کردند. آقای وهاب برای خرید یک مجسمه به نام مادری اثر جواد سلیم  [تصویر بالا] یکی از شاخص ­ترین هنرمندان مدرنیست عراق که در سال ۱۹۶۱ درگذشت، تنها ۱۰۰ دلار پرداخت کرد. او این اثر را سال­ها در مکان ویژه­ای پنهان کرده بود و نهایتا سال قبل آن را به موزه برگرداند.

هنرمندان برای پیدا کردن آثار هنری و خریداری آنان تمامی سعی خود را به کار بردند و ۴۰۰ اثر را جمع آوری کردند اما بازار پر رونق فروش اشیاء هنری و دست فروشی آثار هنری به غارت رفته به ناگاه برچیده شد و به فعالیتی زیرزمینی تبدیل گشت. رد پای این آثار را می­ توان در بین مجموعه داران، سیاست مدارانی چون احمد چلبی، شیوخ و شاهزاده های عربی و حتی افراد عادی پیدا کرد و خروج این آثار از عراق چندان هم فعالیتی پنهانی نیست. قاسم ثابتی هنرمند و صاحب گالری هوار ۸۶۵۰ دلار برای خرید ۳۴ نقاشی و دو مجسمه به سرقت رفته پرداخت کرده و مطمئن است که با صرف پول بیشتر و حمایت­ های دولتی می­ توان آثار بیشتری را به موزه برگرداند اما وزارت فرهنگ هیچ پشتیبانی به عمل نمی ­آورد. ثابتی با وجودی که آثار فوق را به موزه برگرداند اما پس از آنکه یکی از مجسمه را در موزه در راهروی جنب سرویس­ های بهداشتی قرار دادند از کرده خود پشیمان شد. از دید او نه تنها کشور بلکه فرهنگ شان از دست رفته است.

با افتتاح مجدد موزه هنر مدرن، هر چند رسیدگی به مشکلات آن در کنار دریای مشکلات عراق ضروری جلوه نمی­ کند، اما آثار موجود در این موزه شاهدی بر دوران رشد و شکوفائی فرهنگ و هنر در عراق است. سالم عطا صابری مدیر جدید موزه اذعان دارد که بدون درک ارزش آن حتی با وجود آزادی و دمکراسی، کشور تمامیت خود را بدست نخواهد آورد. او که پدرش، عطا صابری یکی از پیشگامان هنر مدرن عراق بوده در کنار تابلوی نقاشی از او که به شدت آسیب دیده در اتاقی نمور، تاسف خود را نه تنها از منظر یک هنرمند که شاهد از بین رفتن میراث گذشتگان پیشگام هنر است، بلکه به عنوان شاهدی که ناظر بر انحطاط تاریخ و پیشینه ملت خود است ابراز می­دارد.

مورد عراق مثالی بسیار بارز است از کشورهایی که تحت دیکتاتوری به سر می برند و روزی باید ایستادن بر روی دوپای خود را یاد بگیرند. چندین بار زمین خوردن از جنسی که در بالا از آن یاد شد، بارها از بستر گرمی که دیکتاتور فراهم می آورد بهتر است. با این حال می توان برای آن روز آماده تر از این بود. بازار مکاره گرم هنر تحت دیکتاتورها، که توهم رونق ایجاد می کند، با سیلی گوش خراشی از بین خواهد رفت، مهم این است که چقدر محکم روی پای خودمان ایستاده بوده ایم.

منبع: alireza.sahafzadeh.net

استفاده از اين مطلب بدون اجازه نويسنده مجاز نمی باشد