گنج نامه سند تمدن کهن همدان

همدان با ۳ هزار و ۱۰۰ سال سابقه مدنیت، اولین پایتخت نخستین تشكیلات حكومتی در ایران بوده كه در آن دوره «هگمتانه» نامیده می شده است

گنج نامه سند تمدن كهن همدان
در دل دره مصفای عباس آباد همدان و در دامنه كوه الوند و در دل شمال شهری كه در گذر تاریخ، هگمتانه، اكباتانا، آگ ماتانو، اَمَدانه، آمادای، اهمتان، اَهَمدان، همدانا، هگمتان، اكباتان، هانگ ماتانا و هاكاماتانا، نامیده شده است، سنگ نوشته هایی وجود دارد كه نشانی از عظمت، قدمت و شكوه همدان است و سند تمدن ۳ هزار و ۱۰۰ ساله آن را همچون گنجی در سینه نگاه داشته است.
    كهن شهر همدان از ابتدای تاریخ تاكنون، چون نگینی در خاتم ایران زمین خودنمایی می كند و افتخارات فرهنگی، علمی، ادبی و تاریخی خود را با تكیه بر مستندات و تاریخ نوشته ها چنان به رخ جهانیان می كشد كه گویی شاید در تمامی افتخارات بشری سهمی دارد.
    همدان با ۳ هزار و ۱۰۰ سال سابقه مدنیت، اولین پایتخت نخستین تشكیلات حكومتی در ایران بوده كه در آن دوره «هگمتانه» نامیده می شده است. آثار كشف شده از تپه باستانی هگمتانه و نیز كتیبه های گنج نامه آثاری از آن زمان هستند. آثار تاریخی و فرهنگی متعدد موجود در این شهر باستانی، موجب شد تا در جلسه شورای عالی شهرسازی و معماری كشور در سال ،۷۰ همدان به عنوان یكی از شش شهر تاریخی، فرهنگی كشور شناخته شود.
    همدان این شهر كهن و افسانه ای، با سابقه درخشان و فرهنگ غنی خود از همان آغاز، مهد تمدن، علم، هنر، حكمت و عرفان بوده و جایگاه بزرگانی چون شیخ الرئیس ابن سینا و دیگر دانشمندان، عارفان و مردانی چون بدیع الزمان، عین القضات و شاعرانی چون غبار، عراقی، مفتون، صابر و شوریده ترینشان باباطاهر عریان است كه هیچ شاعری تاكنون دو بیتی های عرفانی و دلنشینی چون دوبیتی های پر سوز و گداز وی نسروده است. هر یك از آنان نگین های فروزنده تاج هنر و فرهنگ ایران زمین محسوب می شوند و بر تارك تاریخ ایران زمین درخشندگی جاودانه ای دارند و با تمام وجود چرخ نیلوفری را به زیر آورده اند.
    اما تنها افتخار و سند تاریخی همدان برای اثبات ادعاهای خود در كنار یك هزار و ۶۰۰ اثر تاریخی و فرهنگی، كتیبه های جاودانه و پر ابهت گنج نامه است كه با صلابتی وصف ناشدنی قدمت و عظمت همدان را به رخ هر بازدیدكننده ای می كشد.
    این دو كتیبه كه هم اكنون در یكی از مناطق بسیار خوش آب و هوای این شهر به نام محوطه گنج نامه قرار دارد در كنار بزرگترین آبشار آبی منطقه، مكانی زیبا را برای تماشای گردشگران داخلی و خارجی به وجود آورده است.
    گنج نامه، در یكی از دامنه های كوهستان الوند و به فاصله ۵ كیلومتری جنوب غربی همدان، در دره مصفای عباس آباد قرار دارد و در نزدیكی آن چشم انداز زیبایی از آبشار گنج نامه و دره های سرسبز عباس آباد، تاریك دره و كیوارستان دیده می شود. تاریك دره نیز به دو شاخه تقسیم می شود؛ در شاخه شرقی آن، تأسیسات پیست اسكی تاریك دره ساخت شده و در ضلع غربی تاریك دره، در خط الرأس گردنه (گدوك)، جاده ماشین رو جدید با راه كاروان رو قدیمی یكی می شود. این دره عصر هخامنشیان، شروع جاده هگمتانه - استخر، معروف به جاده «شاهی» بوده كه هگمتانه را از طریق پیچ و خم های تاریك دره، گدوك (دره)، وردآورد علیا، شهرستانه و اشتران به تویسركان، نهاوند، كرمانشاه، لرستان، تخت جمشید و فارس مرتبط می ساخته است. این راه، همچنین یكی از راه های ارتباطی همدان به غرب و جنوب كشور (میانرودان) یا بین النهرین (عراق امروزی) بوده است. به سبب آنكه هگمتانه، پایتخت تابستانی هخامنشیان بوده و در مسیر جاده شاهی قرار داشته است، داریوش اول پس از اتمام كار سنگ نوشته های بیستون، دستور نقش كتیبه كنونی گنجنامه (۵۲۱-۴۸۶ پیش از میلاد) را داده است كه پس از او فرزندش خشایار شاه نیز به پیروی از پدر (۴۸۶-۴۶۵ پیش از میلاد) كتیبه ای در سمت راست و كمی پایین تر از سنگ نوشته پدر، حك می كند.
    كتیبه های مذكور به سه زبان پارسی باستان، عیلامی و بابلی هر كدام در ۲۰ سطر و از چپ به راست و به خط میخی كنده شده اند و بلندی حروف میخی بین ۶ تا ۷ سانتیمتر است. متن كتیبه ها مشابه یكدیگر هستند؛ جز آنكه در یكی نام داریوش و در دیگری نام خشایار شاه آمده است و هر دو متضمن ستایش اهورا مزدا و معرفی اصل و نسب شاهان است.
   

متن كتیبه داریوش اول هخامنشی
    خدای بزرگ است اهورا مزدا، كه این سرزمین را آفرید، كه مردم را آفرید، كه شادی را برای مردم آفرید، كه داریوش را شاه كرد، یگانه شاه از میان شاهان بسیار و یگانه فرمانروا از میان فرمانروایان بسیار. من داریوش، شاه بزرگ، شاه شاهان، شاه كشورهای با ملت های بسیار، شاه این سرزمین بزرگ دوردست پهناور، پسر ویشتاسب هخامنشی.
   

متن كتیبه خشایار شا هخامنشی
    خدای بزرگ است اهورا مزدا، بزرگترین خدایان است كه این زمین را آفرید، كه آن آسمان را آفرید، كه مردم را آفرید، كه برای مردم شادی آفرید، كه خشایار شاه را شاه كرد، یگانه از میان شاهان بسیار، یگانه فرمانروا از میان فرمانروایان بی شمار. من خشایار شاه، شاه بزرگ، شاه شاهان، شاه كشورهای دارای ملل بسیار، شاه این سرزمین بزرگ دور دست پهناور، پسر داریوش شاه هخامنشی.
   

هر یك از كتیبه ها به سه زبان، در سه ستون و ۲۰ سطر، روی صخره ای بزرگ حك شده اند، كه در ستون سمت چپ، متن فارسی باستان، ستون وسط، عیلامی یا شوشی و ستون سمت راست كتیبه ها، به زبان «بابلی» یا «اكدی» و هر سه به خط میخی «مادی» یا «هخامنشی» هستند. اولین واژه ستونی كه به فارسی باستانی حك شده، كلمه «baga» به معنی خداست. در تاریخ معاصر، ایران شناسان بسیاری در صدد ترجمه متون كتیبه های گنجنامه بوده اند كه «اوژن فلاندن» باستان شناس فرانسوی و «پاسكال كست» (۱۸۴۰ و ۱۸۴۱ میلادی ) دستیار وی، از آن جمله اند. ولی عاقبت «سر هنری راولینسن» انگلیسی موفق شد، كه رمز خط میخی پارسی باستان را كشف كند و توانست با استفاده از سنگ نوشته های مزبور، به رمزگشایی خط میخی پارسی باستان اقدام كند كه كلیدی برای مطالعه خطوط میخی، ایلامی و بابلی شد و سرانجام پندار مردم، كه این كتیبه ها را راز مكتوب یك گنج پنهان تصور می كردند، با كشف رازهایی از تاریخ باستان این سرزمین ترجمه شد.
    این كتیبه ها از دیر باز نام های گوناگونی به خود گرفته اند: از جمله «نبشت خدایان»، «دادمهان»، «دادبهان»، «جنگ نامه» و «گنج نامه» كه دو نام اخیر در سده های اخیر بیشتر مصطلح بوده است.
    اما آبشار زیبا و با شكوه گنج نامه كه در كنار عظمت كتیبه های تاریخی گنج نامه، زیبایی وصف ناشدنی ای را به وجود آورده، بهشتی دیگر را خلق كرده است.
    این آبشار با ارتفاعی بیش از ۷۰ متر و برخوردار از آب فراوان و طبیعی حاصل از چشمه های پربركت دامنه كوه الوند، طراوتی دلنشین را در دل سنگ های سرد دره الوند به وجود آورده است و هرساله پذیرای تمامی گردشگرانی است كه به شهر همدان سفر می كنند. در گوشه و كنار سرزمین ایران و در دل مردم پر امید و توانای همه مناطق این كشور پهناور، نشانی از افتخار آفرینی های دور و نزدیك آنان وجود دارد و چنان شكوه و عظمت فرهنگ و تمدن ایرانیان را به رخ جهانیان می كشد و این حقیقتی است انكار ناپذیر.

گنج نامه در نگاه کلی :
همدان را به گنج نامه می شناسند و گنج نامه را به آبشار و کتیبه های تاریخی اش. مهمترین آبشار استان همدان آبشار گنج نامه است که در نزدیکی شهر همدان و در تفرجگاه گنج نامه قرار دارد. کتیبه های معروفی از دوره هخامنشی در نزدیکی این آبشار به جای مانده. کتیبه هایی که یادگاری از دوران داریوش و خشایار شاه هخامنشی به زبان های پارسی باستان ایلامی و بابلی و در مسیر راه شاهی آن روزگار نگاشته شده اند تا کاروانیان هنگام استراحت آن را بخوانند و پی به عظمت شاه و اصل و نصب وی ببرند. اکنون دیگر کتیبه ها در مسیر راه شاهی قرار ندارند دست روزگار آن ها را در دل کوه سنگی و در مسیر آبشار گنج نامه و الوند قرار داده است. هر رهگذر و مسافری که به همدان می رود حتما به دیدار گنج نامه خواهد رفت و این دو کتیبه را از نزدیک خواهد دید.

جمع آوری متون، تهیه و تنظیم : رضا فروتن