قره كلیسا

قره كلیسا از بناهای مذهبی متعلق به ارامنه بوده كه در جنوب ماکو و 20 كیلومتری شمال شرقی چالدران در كنار روستایی به همین نام واقع شده است.

قره كلیسا از بناهای مذهبی متعلق به ارامنه بوده كه در جنوب ماکو و 20 كیلومتری شمال شرقی چالدران در كنار روستایی به همین نام واقع شده است. قره در زبان آذری به معنای "سیاه" است و وجه تسمیه این نام سیاه بودن قسمتی از کلیسا است. ظاهرا ساختمان اصلی کلیسا تماما از سنگ های سیاه ساخته شده که پس از بازسازی قسمتی از سنگ ها به وسیله سنگ های سفید جایگزین شده است. به احتمال زیاد این عمل به صورت عمدی انجام شده تا آیندگان از شکل و ظاهر اولیه کلیسا مطلع باشند.

قسمت های قدیمی و بازسازی شده قره کلیسا
این کلیسا در دوره های مختلفی، به دلایل مختلف ویران و مجددا بازسازی شده است. در سال 1230 میلادی (616 هجری) هنگام حمله چنگیز، قسمت بزرگی از این كلیسا ویران شد، ولی هنگام اقامت هلاكوخان مغول در آذربایجان، خواجه نصیرالدین طوسی به مرمت آن همت گماشت. این كلیسا یك بار نیز در زلزله ای كه در سال 1319 میلادی اتفاق افتاد، ویران شد و بنا بر روایت "آندرانیك هویان"، سندی درباره تعمیر آن به وسیله زكریای قدیس در سال 1329 در دست است. این كلیسا در سال 1691 میلادی با سنگ های سیاه، در سال 1810 به وسیله اسقف ماكو، بنام سیمون بزنونی با نصب سنگ های سفید و در زمان قاجار به وسیله عباس میرزا تعمیر شد. قره كلیسا از 2 بخش یا بهتر بگوییم 2 كلیسا تشكیل شده است كه می‌توان آن ها را به بخش سفید و سیاه نامگذاری كرد. بخش سیاه كلیسا در قرن 14 میلادی بازسازی و مرمت شده است. قره كلیسا دارای ویژگی خاص معماری ارمنی بوده و از نظر حجم و تكنیك یكی از با ارزش ترین آثار تاریخی كشور محسوب می شود. این بنا از اشتهار جهانی برخوردار بوده و بسیاری از ارامنه داخل و خارج كشور برای انجام مراسم مذهبی به این كلیسا می آیند.


تادئوس یا طاطائوس (طاطاوس)

تادئوس یكی از حواریون مسیح است که در سال چهل میلادی به ارمنستان آمد و به تبلیغ مسیحیت پرداخت. گروه زیادی به آیین مسیح روی آوردند كه از آن جمله "ساناتروك" پادشاه ارمنستان و دخترش "ساندخت" بود. ولی سلطان كمی بعد پشیمان شد و به مخالفت با آیین جدید پرداخت و دستور داد تا تادئوس، ساندخت (دخترش) و گروهی دیگر که به مسیحیت گرویده بودند (حدود 3500 نفر) را به قتل برسانند
در سال 302 میلادی، زمان پادشاهی تیرداد از پادشاهان ارمنستان، مسیحیت در این كشور دین رسمی و همگانی شد. مسیحیان ارمنی كه خاطره شهادت تادئوس و ساندخت را نسل به نسل حفظ كرده بودند در محل فرار آنان كلیساهایی بنا كردند كه قره كلیسا یكی از آنهاست. بنا بر عقیده ارامنه كلیسای طاطائوس اولین كلیسایی است كه به دستور مبشرین و حواریون مسیح در دنیا ساخته شده است و چون از نظر مذهبی، شهادت را بزرگترین سعادت برای بشر می دانند، هر سال در روزهای آخر تیرماه و هفته اول مرداد ماه كه مصادف با قتل تادی مقدس و پیروان مسیحی او است در قره كلیسا مراسم خاصی بر پا می دارند.


مراسم سالیانه

در اطراف كلیسا، به رغم فراوانی جمعیت در روزهای جشن، ساختمان و بنایی برای بیتوته زائران نیست. خانه های روستایی قره كلیسا (در سیصد متری كلیسا، كه 10 تا 12 خانه است) متعلق به كشاورزان مسلمان روستاست و مورد استفاده مسافران قرار نمی گیرند.

از طرف خلیفه گری ارامنه، در روزهای جشن چادرهایی در اطراف كلیسا نصب شده كه در اختیار مسافران قرار داده می شود. علاوه بر آن؛ گروه زیادی از مسافران با خود چادرهای مسافرتی حمل می كنند تا با مشكل اقامت رو به رو نشوند.
جشن قره كلیسا برای ارمنیان، مجموعه ای از انگیزه های اعتقادی، قومی، سنتی، خانوادگی، عاطفی، تفریحی و همچنین مسافرت و استفاده از آب و هوای ییلاقی و دیدار دوستان و آشنایان است.
تهیه غذا و پرداختن به خوردن و آشامیدن، سرگرمی عمومی خانواده ها را در این سه روز تشكیل می دهد. در بیشتر ساعت های روز و شب سفره و بساط غذا در چادرها یا آستانه چادرها گسترده است و این سفره ها مركز گرد آمدن خانواده ها و آشنایان است. تجدید دیدار با دوستان و آشنایان نیز یكی از ویژگی های این جشن سه روزه است. چنان كه برخی از ارامنه تنها در موقعی كه به قره كلیسا می آیند یكدیگر را ملاقات می كنند. در این سه روز آیین "دعای كلیسا" در روزهای اول و دوم مرداد صبح و عصر برگزار می شود، ولی در روز سوم، تنها یك بار و با آیین ویژه عید به وسیله اسقف اعظم كه از تهران می آید و اسقف تبریز اجرا می شود. شركت در آیین های كلیسا در روزهای جشن اجباری نیست و دیده شده است كه برخی افراد هیچ گاه در این مراسم شركت نمی كنند.

وجه تسمیه
هنوز هم استفاده از سنگ‌های سیاه در كلیسای اولیه قره كلیسا، مهم‌ترین علت نامگذاری این بنا به شمار می‌رود. قره در زبان تركی به معنی سیاه است و وجود سنگ‌های سیاه روی این كلیسا شاید مهم‌ترین دلیل نامگذاری باشد؛ اما هنوز هم هستند كسانی كه بر این عقیده خطی كشیده‌اند تا بگویند وجه تسمیه قره كلیسا‌  نه برای استفاده از سنگ‌های سیاه روی آن است، بلكه به این علت است كه نام كلیسا در زبان تركی به طور گاره یا گارا نیز تلفظ می‌شود و این كلمه به معنی بزرگ در این زبان است.

آن ها كه بر این عقیده استوارند برای شاهد مثال خود از نام چالدران یاد می‌كنند كه پیش از این، آن را چشمه بزرگ می‌گفتند یا آن كه قره‌چمن به معنای چمن بزرگ و نه چمن سیاه یا رودخانه‌های متعددی كه به نام قره سو نام گرفته‌اند معنای رودخانه‌های بزرگ را به خود گرفته‌اند.

اما كماكان نظر اصلی و عمده در مورد وجه تسمیه این كلیسا همان سیاه بودن سنگ‌های به كار رفته بر بدنه كلیساست.

قره كلیسا در گذر تاریخ
اگر كمی دقت كنیم هنوز هم بر دیوارهای قره كلیسا می‌توان جای گلوله‌های جنگ‌های تاریخی را كه در این منطقه رخ داده است، ببینیم.

قره كلیسا حوادث زیادی را در طول تاریخ بر خود دیده است. جنگ‌ها اولین و شاید آخرین علت در مورد آسیب دیدن این بنای پس از زلزله بوده‌اند.

بر اساس كتیبه‌ای كه كنار محراب به خط ارمنی قدیم نگاشته شده است، كشیشی به نام زاكاریا در سال 1319 میلادی به زلزله مهیبی اشاره می‌كند كه كلیه بنای قره‌كلیسا را تخریب می‌كند تا جایی كه هیچ اثری از بنای اولیه باقی نمی‌ماند.

اما زاكاریا تصمیم می‌گیرد در عرض 10 سال كلیسای ویران شده را بازسازی و مرمت كند و چیزی كه اكنون از این كلیسا باقی مانده ماحصل تلاش‌های این كشیش بوده است.

جنگ‌هایی كه در دوره‌های مختلف تاریخی همچون ایلخانی، صفوی و جنگ‌هایی كه مابین ایرانیان و عثمانیان در این منطقه رخ می‌دهد باعث می‌شود این بنا هر بار مورد آسیب قرار بگیرد. جالب‌تر آن كه این بنا در دوره یورش مغول‌ها نیز آسیب جدی دیده، اما هر زمان كه ارامنه احساس امنیت كرده، آن را مرمت و بازسازی می‌كردند.

آخرین تعمیرات ‌این بنا ‌‌بر‌می گردد به زمانی كه مرز ایران و ارمنستان به وسیله رود ارس از یكدیگر جدا و اسقفی ارمنی برای گسترش بنای كلیسا راهی ایران می‌شود. او می‌خواست در واقع با الگوبرداری از كلیسای بزرگ كه نزدیك ایروان بوده این بنا را به عنوان یك كلیسا و مكانی برای تعلیم احیا كند.

او آن زمان راهی تبریز می‌شود و با درخواست از عباس میرزا كه آن موقع به عنوان ولیعهد فتحعلی شاه بر تخت نشسته بوده است قسمت عظیمی از كلیسا را بازسازی می‌كند و از آن زمان بخش سفید كلیسا به وجود می‌آید.

او در واقع در آن زمان با تلفیق و الحاق بخش قدیم (كلیسای سیاه) با بخش نو (كلیسای سفید) شاهكاری از معماری را در این نقطه رقم می‌زند.

این موضوع را كتیبه كه بر سر در كلیسا موجود است، تایید می‌كند كه در آن شاعری به زبان فارسی الحاق بخش سفید را به بخش سیاه توضیح می‌دهد.

تزیینات  متفاوت
بخش سیاه قره كلیسا تزیینات كمی دارد. در واقع در بازسازی‌ای كه از سوی اسقف زاكاریا صورت گرفته است، وی با تعدادی سنگ سفید نقوش هندسی را روی طوق گنبد كلیسای قدیمی یا سیاه ایجاد می‌كند، اما در مقابل این امر تزیینات بخش سفید در نقطه مقابل تزیینات بخش سیاه قرار می‌گیرد تا شاهكارهایی در زمینه تزیینات یك بنای تاریخی در قره كلیسا خلق شود.

این تزیینات به واسطه آن كه سنگ‌هایش همگی از سنگ‌های آهكی و براحتی قابل تراش و حجم‌سازی بوده‌اند، بسیار بدیع است و حتی در جای خود می‌تواند در جهان منحصر به فرد به شمار رود.

گل‌بوته‌های فراوان به همراه چهره‌های حواریون مسیحی و حتی مسیح و مریم‌ ازجمله تصاویری هستند كه در این كلیسا به چشم می‌خورند. جالب آن كه در بخشی از این تزیینات می‌توان داستان‌هایی از شاهنامه را كه مصور شده‌اند نیز مشاهده كرد.

معماری منحصر به فرد
معماری اصلی كلیسا به صورت بازلیك  نوع خاصی از معماری كلیسایی  است.

این كلیسا دارای 2 گنبد بزرگ و كوچك هرمی شكل و 12 ترك است. بخش قدیمی بنا با سنگ‌های تراشه‌های سیاهرنگ و بخش جدید آن با سنگ‌های سفید ساخته شده است.

كلیسای سیاه در بخش خارجی دارای طرح‌های زیبایی مانند گردونه خورشید و بقایای حجاری‌هایی از بنای اولیه كلیساست، اما در بخش كلیسای سفید حجاری‌های ارزشمند فراوانی به صورت تصاویر انسان، نقوش گل و بوته، اشكال حیوانات و موتیف‌های تزیینی زیادی دارد كه ملهم از عقاید مذهبی و هنر روزگار خویش است. كتیبه‌هایی به خط ارمنی در قسمت‌های داخل و خارج بنا روی سنگ كنده شده كه مربوط به تعمیرات یا به صورت یادگاری مربوط به بازدیدكنندگان گذشته دور است.

در قسمت مركزی كلیسا 4 ستون سنگی به ابعاد 20/1 متر ساخته شده و هر دو ستون به وسیله یك قوس به یكدیگر متصل می‌شوند.

این كلیسا در داخل خود دارای  مكانی برای غسل تعمید است و همچون بسیاری از كلیساهای جهان محرابی دارد كه در شرق كلیسا واقع شده است و در ورودی آن در قسمت غرب قرار دارد.

برج ناقوس این كلیسا به زیباترین شكل طراحی شده است كه متاسفانه عملیات بازسازی آن در دوره قاجاریه ناقص مانده است و تنها در یك طبقه خلاصه می‌شود. براساس برخی منابع، گویا قرار بوده است 2 طبقه دیگر نیز به این برج ناقوس اضافه شود.

 تهیه و تنظیم : رضا فروتن

منابع و ماخذ:
سایت رسمی سازمان میراث فرهنگی آذربایجان غربی
آرشیو روزنامه جام جم
سایت ویكی پدیا